جايگاهها و درياها و بركه‌ها و تپه‌ها ، در تأليف آن آهنگ شوخى و بازى نداشته‌ام و ميلى يا ترسى مرا بر اين كار نينگيخته است . . . » « 1 » مسعودى در كتاب مروج الذهب و معادن الجواهر ، راجع به قسمتهاى مختلف زمين چنين اظهار نظر مىكند : علماى رياضى ، زمين را به چهار ربع تقسيم كرده‌اند مشرق ، مغرب ، شمال و جنوب - تقسيم ديگر زمين به مسكون و غيرمسكون و آباد و غيرآباد است . آنان مىگويند زمين گرد است و مركز آن در مركز آسمان قرار دارد و هوا از هر سو آن را فراگرفته است . زمين در مقايسه با منطقة البروج حكم نقطه‌يى را دارد . آغاز قسمت حاصلخيز زمين را از جزاير خالدات مىدانند . . . « مسعودى در مورد خشكيها و درياها مىنويسد : « فيلسوفان دربارهء شكل درياها ، نظرهاى مختلف دارند ، بيشتر قدما همچون رياضيدانان هندى و يونانى ، برآنند كه سطح درياها محدّب است . . . ولى اين فرضيه در نظر كسانى كه سخت از وحى آسمانى پيروى مىكنند مردود است . دسته اول براى اثبات رأى خود دلايل گوناگون اقامه مىكند ، اگر با كشتى سفر كنيد خشكى و كوهها به‌تدريج از نظر پنهان مىشود تا به جايى برسيد كه بلندترين قلّه كوه هم ديده نمىشود و بالعكس موقعى كه به ساحل نزديك مىشويد به‌تدريج چيزهاى واقع بر خشكى را مىبيند ، نخست كوهها را مىبيند و چون به ساحل نزديكتر مىشويد درختها و دشتها را خواهيد ديد . در مورد كوه دماوند نيز وضع بر همين منوال است . . . به علت بلندى آن ، از يكصد فرسنگ مسافت ، ديده مىشود . . . » « 2 » تاريخ طبيعى مطالعات تاريخ طبيعى در قرون وسطا ، چه در جهان اسلام و چه در مسيحيت موضوعات مختلفى را از جغرافيا و زمين‌شناسى و گياه‌شناسى و جانورشناسى و مردم‌شناسى گرفته تا تاريخ انبيا و اساطير و علم تكوين ، همه را شامل مىشده است . مورخان عربى جهان اسلام ، همچون طبرى و مسعودى ، تاريخ نوع بشر را از هنگام آفرينش جهان آغاز مىكردند و حالت وجود اجتماعى نوع بشر را وابسته به محيط كيهان

--> ( 1 ) . ياقوت حموى ، معجم البلدان ، ترجمه صفحهء اول و دوم مقدمه ، به نقل از كتاب علم و تمدن در اسلام ، اثر دكتر نصر ، ترجمهء احمد آرام ، از ص 83 به بعد ( نقل و تلخيص ) . ( 2 ) . همان كتاب ، ص 97 به بعد .